Terug naar toen: 1994 Lissabon
Een uitgave van de Haagse Tram Vrienden ©,
www.haagstramnieuws.org
Een verslag van Sem Kuipers:
Tegenwoordig is er weinig meer over van het eens zo imposante tramnet van Lissabon.
Zoals u heeft kunnen lezen in het reisverslag van René Weterings over de jaren 2002 en 2003, zijn er nog maar 5 tramlijnen over. Het stadsbestuur heeft het niet zo op de "Électrico", en niet zelden worden tijdelijke opheffingen in verband met bijvoorbeeld de bouw van een parkeergarage definitief. Zo verdween in 1995 lijn 24 om nooit meer terug te keren, dit ondanks vernieuwingen aan baan en bovenleiding.
In september 1994 bezochten vier Haagse Tramvrienden de Portugese hoofdstad. Ook toen al stond het Lissabonse tramnet er niet zo rooskleurig voor. Begin jaren '90 was er een ware opheffingsgolf geweest, waarbij de lijnen 3, 16, 19, 26, 27 en 29/30 waren verdwenen en hele stukken spoor ten noordoosten van het Praça do Comércio tramloos geworden.
De geluiden dat binnen afzienbare tijd de karakteristieke vierassers zouden verdwijnen, brachten JP, Marcel, Sem en René ertoe naar Lissabon af te reizen.
De vlucht alleen al bracht de nodige opwinding met zich mee, aangezien er tijdens de landing een ander vliegtuig op de baan stond. Als in een achtbaan werden we heen en weer geschud, maar tegen één van ons die voor de eerste keer in een vliegtuig zat, zeiden we met een angstige glimlach: "Joh, dat hoort erbij als je op Lissabon landt."
Met het zweet tussen de b…n begaven we ons naar de pendelbus naar het hotel. Enig oponthoud ontstond doordat ze ene meneer "Pieper" verwachtten. What's in a name?
Foto 01. Een verrassing op de parkeerplaats van het vliegveld van Lissabon! Negen gelede Mercedessen van Westnederland, waaronder de 7814 en 7822, staan te wachten op hun nieuwe baasje.
Foto 02. Zicht vanuit het hotel richting Cascais, met een trein uit Lissabon die zojuist vanaf het station Monte Estoril is vetrokken.
Foto 03. Tot éénrichtingswagen verbouwde 785 van lijn 24 aan het Praça de Terceira tegenover het station Cais do Sodré.
Het hotel was strategisch gelegen aan de spoorlijn van Lissabon naar Cascais, met uitzicht op de oceaan. Een kaartje vanaf station Monte Estoril, aan de voet van het hotel, naar Lissabon kostte slechts 165 Escudo. Nadat ik met een taalgidsje in de hand in mijn beste Portugees een retourtje Lissabon aan het loket had gekocht, volstonden mijn medereizigers met "the same, please". De ritten naar en van Lissabon's Cais do Sodré station leverden altijd wel de nodige situaties op, zoals die ene keer dat wij een rare lucht roken, om ons heen keken, en er in het gangpad een oud dametje stond, waarbij de urine langs haar benen liep. Of die keer vanuit Lissabon, toen de machinist en de stationsopzichter van Oeiras ruzie kregen, waarna na veel over en weer gevloek de machinist met geopende deuren wegreed en het bij de eerstvolgende overweg aan de stok kreeg met de overwegwachtster die nog vanuit een veld moest komen om de overweg te sluiten!
Eenmaal aangekomen op het Cais do Sodré ging de wereld van de Lissabonse tram voor je open. Natuurlijk was ook hier de meerdagenkaart de beste investering om het tramnet te verkennen.
Foto 04. Het eindpunt Carmo van lijn 25 was eigenlijk een lus vanaf Trindade Coelho naar het Largo do Carmo en terug. Hier staan 783 en 773 met daartussen een onbekende tweeasser aan het Trindade Coelho.
Foto 05. Aan het Largo do Carmo kon je overstappen op een bijzonder stukje openbaar vervoer, in de vorm van de Elevador de Santa Justo.
Foto 06. Aan het Praça do Comércio passeert de 348, een vierasser met lichtkap op lijn 15.
Na vertrek tegenover het Cais do Sodré kreunden de tweeassertjes van lijn 24 zich tegen de steile klim in de Rua do Alecrim omhoog. Wij zouden dat varkentje wel even te voet wassen, maar ter hoogte van het oude eindpunt van lijn 25 waren we al kapot, en besloten we per lift af te dalen naar de benedenstad en het Praça do Comércio.
Aldaar passeerden de tramlijnen 15, 17, 18 en 25. Ook vertrokken hier talrijke buslijnen en de trams en bussen van de rondritten. Extra trams werden opgesteld aan de noordkant van het plein. Natuurlijk was dit de ideale plek om de peilen wat er zoal op lijn 15 zat. Naast vierassers met en zonder lichtkap, kwam je ook wel een verdwaalde tweeasser op lijn 15 tegen. De lange rit op lijn 15 begon aan het Praça de Figueira en had meestal Cruz Quebrada als eindpunt, maar er waren tussendiensten tot Alges en Belem. Juist door de lengte van de lijn, waren verstoringen van de dienst meer gewoonte dan uitzondering.
Foto 07. Extra's 614 van lijn 28, 780 van lijn 17 en 325 van lijn 15 worden door de fotografen vastgelegd, Praça do Comércio.
Foto 08. Langs de Avenida 24 de Jolho beschikken tram en bus over een vrije baan. Lichtkaploze 329 wordt gevolgd door bus 3047 van lijn 32.
Foto 09. Tandenknarsend gemaakte opname van de 341 inclusief Marcel, Alges.
Één dag hadden René en ik het gemunt op de 341 met reclame voor het biermerk Buckler (voordat dat door cabaretier Youp van het Heck om zeep was geholpen). In de zoektocht naar een goede fotostek hadden we veel tijd verloren door het hele traject naar Cruz Quebrada af te reizen. Uiteindelijk kozen we voor Alges, maar vervolgens kwam er bijna een uur lang geen tram meer, zodat we onze fotostek niet konden toetsen. Toen als eerste tram de 341 kwam, was het erop of eronder, ... het werd eronder. Reisgenoot Marcel stapte uit de tram en kuierde op zijn dooie gemak voor de tram langs, dwars door het beeld. Gevloek van René en mij konden hem tot een lichte sprint bewegen, maar het was te laat. De tram reed al weg.
Wat waren wij verrot, want de Buckler-tram zagen we niet meer terug.
Wat betreft de lijnenloop waren en zijn er ongetwijfeld meer interessante lijnen dan lijn 15.
Meest befaamd is ongetwijfeld lijn 28, die rijdt tussen Prezares en Martim Moniz. Met name de steile hellingen in de Alfama en de smalle straatjes tussen Baixa en Biarro Alto spreken tot de verbeelding. Onderweg in de Alfama passeert lijn 28 lijn 12. Tegenwoordig een ringlijn, maar in 1994 niet meer dan een pendeltram tussen S. Tomé en Martim Moniz. Een ritje naar beneden, door het drukke verkeer, was een hele belevenis.
Dan zijn er ook nog de drie kabeltrams, Bica, Lavra en Glória, die oorspronkelijk dateren uit het einde van de 19e eeuw, maar in hun huidige vorm bestaan sinds de jaren '20.
Foto 10. Tweeasser 710 van lijn 28 halteert in de Rua di Limoeiro.
Foto 11. De bestuurder van de 726 zwaait de trolley voor de terugrit naar M. Moniz. Zichtbaar is het verbindingsspoor met lijn 28.
Foto 12. De Gloria is aan haar afdaling begonnen.
In het algemeen zijn Portugezen hele vriendelijke mensen. Zelfs als je de hotelmedewerker die je heeft geholpen jouw over het balkon gevallen te drogen hangende zwembroek terug te krijgen, bedankt met een hartelijk "muchos gracias" (niet zo slim aangezien Portugezen en Spanjaarden niet echt goed samen gaan), wordt er vriendelijk teruggeknikt.
Slechts één maal was er hommeles. De Portugezen hanteren net als de Engelsen het systeem van "queueing" bij haltes. Waag het niet om als argeloze toerist domweg langs de rij te zwalken en in te stappen, want dan zijn er problemen. Toen we aan het Cais do Sodré de tram weer wilden verlaten werd het ons aanvankelijk door boze passagiers onmogelijk gemaakt om uit te stappen. Gelukkig slaagde een gezamenlijke ontsnappingspoging met behulp van een zware fototas, een statief en handig voetenwerk.
Ook in 1994 waren er tekenen dat de tram in Lissabon het niet gemakkelijk had.
Met name op zondag bleek de dienstregeling belabberd. Lijn 25 reed in zijn geheel niet en lijn 24 had een halfuursfrequentie, die kennelijk met één dienstwagen bereden kon worden.
Ook de noordelijke tak van het tramnet, langs de remise Arco do Cego naar Alto de São João toonde tekenen van verval. Op het remiseterrein stonden bovendien rijen tweeassers afgesteld.
Het idee om in Arco do Cego een trammuseum te vestigen ging in rook op toen de remise in 1997 werd gesloten. Foto's van het nieuwe trammuseum in remise Santo Amaro zijn te zien in het verhaal van René Weterings.
Foto 13. Wagen 777 is de enige dienstwagen op lijn 24 op deze zondag, Rua das Amoreiras.
Foto 14. Tweeasser 732 van lijn 17 nadert eindpunt Alto de São João.
Foto 15. Remise Arco do Cego heeft wel wat weg van een museum met 'crossbench' 283, 508 en rondrittram 1.
Ik denk met veel plezier terug aan die trip naar Lissabon. Als student had ik weinig te besteden met als gevolg weinig foto's. Als ik nu terugkijk heb ik veel te weinig gefotografeerd. Er was zoveel leuks te zien en te fotograferen, maar het beperkte aantal meegebrachte fotorollen belette het schieten van veel platen.
Nu zou ik het anders doen, maar er is zoveel veranderd in de loop der jaren, dat die tijd van toen niet meer terug te halen is.
Foto 16. Toeristentram 1 passeert de interlokale 217, een voormalige Nederlandse streekbus, M. Moniz.
Foto 17. De 228 van lijn 17 heeft een lifter aan de achterdeur, M. Moniz.
Foto 18. Het eindpunt Rua Alfandega van lijn 18 biedt een mooi decor om tweeasser 733 op Fujifilm vast te leggen.
De 'tijd' zelf speelde trouwens een opmerkelijke rol tijdens ons verblijf.
Tsja, het was wel stil in de ontbijtzaal 's ochtends en ook in het zwembad was niemand te zien als we voor het ontbijt even een frisse duik namen. Het duurde enkele dagen voordat iemand van ons doorhad dat we te maken hadden met tijdsverschil en het een uur vroeger was!
Welke idioot ligt er dan ook om zeven uur 's ochtends in het zwembad?
Gelukkig kwamen we er op tijd achter, want denk je eens in dat we er pas op het vliegveld achter zouden komen... dan waren we veels te vroeg.
Het vliegtuig had trouwens ook nog drie uur vertraging. Leve Lissabon!
